قلعه بالا چهار رشته قنات زنده و آبده دارد كه دوتايشان، آب مصرفي مردم روستا و آب لازم براي آبياري باغ ها و زمين هاي كشاورزي را تأمين مي كنند و از آب دو قنات ديگر براي آبياري مزارع بخش هاي تابعه روستا[1] استفاده مي شود.
اگر چه درباره عمر اين قنات ها تاريخ دقيق و معيني از طرف اهالي روستا ذكر نمي شود، اما با توجه به موقعيت آنها، وجود درخت هاي كهنسال در حاشيه مظهر هر قنات، ميزان آبدهي و شاخص هايي از اين دست، مي توان نشانه هايي دال بر چند و چون حفر هر قنات يافت كه به طور تقريبي سن آن را مشخص مي كنند.
قنات پشت مسجد: اين رشته قنات كه تآمين كننده اصلي آب روستاست، از 12 حلقه چاه تشكيل شده است كه مادرچاه آن در دامنه كوه زي بزرگ zi-ye bozorg قرار دارد و كوره آن با شيب نسبتاً ملايمي به سمت دشت بيارجمند حفر شده است. دبي آب اين قنات، چيزي در حدود يك متر مكعب در ثانيه است كه عمده آب جاري از آن صرف آبياري مزارع و باغات اهالي روستا مي شود و بخشي از آن نيز به مصرف حمام عمومي روستا مي رسد. با اينحال در گزارشات موجود در دهياري روستا هيچ سندي دال بر انجام مطالعه اي از طرف ارگان هاي متولي سلامت آب (سازمان آب و فاضلاب يا وزارت بهداشت و درمان و …) درباره شاخص هاي سلامت آب و جنس و مقدار رسوبات موجود در آن انجام نشده است. از اين رو داده دقيقي درباره كميت هاي مربوط به آب اين قنات در دست نيست.
مظهر اين قنات در حاشيه مسجد روستا قرار دارد و در اطراف آن يك حمام عمومي، دو گذرگاه نسبتاً عريض و يك درخت چنار قديمي ديده مي شود. 15- 10 متر انتهاي كوره قنات را نيز از داخل با لوله هاي سفالي پوشانده اند تا از ريزش اين بخش از كوره كه جزء آسيب پذيرترين قسمتهاي قنات است جلوگيري شود. پس از آنكه كوره تمام مي شود، آب قنات با يك جوي سرباز و نسبتاً همعرض با كوره كه در اصطلاح مقني ها به آن هرنج گفته مي شود به جوي هاي تقسيم كننده آب مي رسد تا به سمت باغ ها، مزارع كشاورزي و حمام عمومي روستا هدايت شود.
قنات پشت مسجد، قناتي با آبدهي تمام سال است كه در ميان اهالي روستا هيچ كس، خشك شدن يا حتي بسيار كم آب شدن آن را به خاطر نمي آورد. از طرفي در حاشيه مظهر اين قنات، چنار مسني وجود دارد كه قطر آن حدود يك متر و ارتفاع كنوني آن بيش از 20 متر است. با اينحال به گفته اهالي روستا، ارتفاع اين درخت بيشتر از مقدار كنوني بوده و چند بار به خاطر خم شدن شاخه هاي آن بر روي خانه هايي كه در اطراف مظهر قنات قرار دارند، قسمت هايي از درخت بريده شده است.
وجود اين درخت چنار كه تداعي كننده سنت كاشتن درخت هايي از قبيل سرو، ارژن و … در حاشيه منابع آب (چشمه ها، قنات ها و …) در شهرهاي اطراف كوير مركزي ايران است، و عدم اطلاع اهالي از زمان دقيق حفر قنات مي تواند دال بر عمر بيش از 150 سال اين قنات باشد. به عبارت ديگر ، به زعم نگارنده، زمان حفر اين قنات به اواسط دوره قاجاريه مي رسد. از سوي ديگر فردريك جميز مابرلي، افسر انگليسي كه در زمان جنگ جهاني اول در ايران بسر مي برد، در بخشي از كتاب خود به نام عمليات در ايران، ذكر مي كند كه در هنگام اقامت در خانخودي، مايحتاج خود را از قلعه بالا تأمين كرده است كه اين خود نشان دهنده فعال بودن قناتي با آبدهي مناسب در آن زمان در قلعه بالا بوده است كه محصولات كشاورزي آن تأمين كننده برخي از مايحتاج اهالي ساير روستاها و شهرهاي كوچك دشت بيارجمند بوده است.
قنات جنوبي: رشته قناتي است با آبدهي فصلي كه تعدادي در حدود 5- 3 چاه[2] را شامل مي شود. محل مادر چاه اين قنات مشخص نيست، اما از آنجا كه از سمت جنوب حفر شده است به احتمال زياد در دامنه كوه ملحدو molhedu قرار دارد. با توجه به فاصله كم مادر چاه اين قنات با روستا و فصلي بودن آبدهي قنات، چاه هاي آن نبايد چندان عميق باشند. از طرفي اين فاصله كم اين فرض را قوت مي بخشد كه كوره قنات با شيب نسبتاً تندي به سمت روستا حفر شده است. مظهر اين قنات در حاشيه قبرستان جنوبي[3] روستاست و در زمان آبدهي، آب آن به مصرف آبياري تعدادي از باغات شرق روستا مي رسد.
قنات كلاته عنابو: اين قنات، آب يكي از كلاته هايي كه در تملك اهالي قلعه بالاست را تأمين مي كند و تعداد دقيق چاه هاي آن مشخص نيست. اما از آنجا كه در نقطه در دره كم عمقي در ميان ارتفاعات جنوب روستا حفر شده است، به احتمال زياد تعداد چاه هاي آن از عدد انگشتان دست تجاوز نمي كند. علي رغم مرتفع بودن مكاني كه قنات در آن حفر شده است، آبدهي آن دائمي است و در طول سال به تناسب بارش هاي جوي متناوباً كم يا زياد مي شود. محل مادر چاه آن مشخص نيست اما با توجه به جهت شيب دره و راستاي كوره قنات در حاشيه هرنج آن، محتملاً روي دامنه ارتفاعات شمالي ابتداي دره قرار دارد. مظهر آن نيز در حاشيه كلاته عنابو قرار دارد كه به يك استخر كوچك منتهي مي شود. سر ريز آب ذخيره شده در استخر به جوي هاي تقسيم كننده مي ريزد و از آنجا به مصرف آبياري زمين هاي زراعي و باغات كلاته عنابو مي رسد.
قنات طاهرآباد: اين رشته قنات كه آب يكي از كلاته هاي متعلق به اهالي روستا را تأمين مي كند، طولاني ترين قنات روستاست كه بيش از 20 چاه را شامل مي شود. مادر چاه اين قنات در دامنه ارتفاعات غرب روستا قرار دارد و مظهر آن با فاصله اي نسبتاً زياد در دشت بيارجمند قرار گرفته است. با توجه به اين فاصله، به احتمال زياد كوره قنات با شيب ملايمي حفر شده است و از آنجا كه دبي آب آن بسيار كم است و به تناوب نيز كم و زياد مي شود، محتملاً مدت زيادي است كه لايروبي نشده است. مظهر اين قنات با يك هرنج طولاني به استخر بزرگي منتهي مي شود و سر ريز آب ذخيره شده در اين استخر به جوي هاي تقسيم كننده آب مي ريزد كه بناي ارگ مانند نسبتاً بزرگي را دور مي زند و زمين هاي كشاورزي و باغ هاي پائين دست آن را آبياري مي كنند.
نظام سنتي تقسيم آب در قلعه بالا
آبي كه از اين چهار قنات به دست مي آيد بين زمين هاي زراعي پائين دست آن تقسيم مي شود و بسته به تعداد اين زمين ها به هر كدام بين دو تا پنج نوبت در هفته سهم آب مي رسد. از آنجا كه اين نوبت ها تمام 24 ساعت روز را در بر مي گيرند، هر نوبت در وقت به خصوصي از روز قرار دارد و در صورت عدم استفاده از آن قابل جبران نيست. براي تعيين طول هر مدت، پيمانه اي معروف به فنجان وجود دارد كه نام آن از ابزاري شبيه به ساعت آبي كه سابق بر اين مورد استفاده اهالي روستا قرار مي گرفت، اخذ شده است. اين ابزار از يك تشت و يك كاسه كوچك فلزي تشكيل شده است. كف كاسه كوچك، سوراخ ريزي وجود دارد كه وقتي آن را در تشت پر شده از آب مي گذازند، به مرور زمان پر مي شود و زمان پر شدن و در آب فرو رفتن كاسه، طول مدت 24 ساعت شبانه روز را به بازه هاي مساوي تقسيم مي كند. هر كدام از اين بازه ها يك فنجان ناميده مي شود و بر روي مسير تقسيم آب نيز اتاقكي به نام فنجانخانه وجود داشت كه يكنفر در آن مي نشست و مسئوليت تعيين تعداد فنجان هاي سهم آب هر كس را محاسبه مي كرد.
اگرچه در سالهاي اخير ساعت جايگزين تشت و كاسه شده است، اما هنوز هم اصطلاح فنجان بكار برده مي شود كه براي اهالي روستا برابر با 5 دقيقه است. تمام صاحبان زمين كه نوبت آب دارند، هر هفته ساعت خود را باهم تنظيم مي كنند تا در زمان شروع و اتمام نوبت آب اختلافي پيش نيايد. مالكاني كه زمين هايشان از يك جوي آب مي گيرد، يك گروه كاري تشكيل مي دهند كه در يك نوبت بخصوص آب دريافت مي كنند. اين گروه هاي كاري كه واحد توليدي-تعاوني روستا به شمار مي آيند، معمولاً از يك خانواده اند كه زمين هايشان در كنار يكديگر قرار گرفته است و به همين جهت با شهرت خانواده يا نام بزرگترين فرد گروه نامگذاري مي شوند.
علي رغم مهاجرت بخش گسترده اي از جمعيت روستا به شهرهاي مجاور و اشتغال اغلب آنها به فعاليت هايي از قبيل خريد و فروش و … هنوز هم نوبت آب هر مالك به رسميت شناخته مي شود. و نكته جالب در اين است كه در غالب موارد وي در زمان سهم آب خود به روستا مي آيد، سر زمين حاضر مي شود و از سهم آب خود براي زمين خود يا زمين خويشاوندان خود استفاده مي كند كه نشان دهنده اهميت آب در روستاي قلعه بالاست.
اين نظام دقيق تقسيم آب نشان مي دهد كه علي رغم كمبود آب در دشت بيارجمند و مناطق حاشيه كوير مركزي، آبي كه از سفره هاي زير زميني كسب مي شود تا جايي كه ممكن است مورد استفاده قرار مي گيرد و نه تنها از هدر رفت آب جلوگيري مي كنند كه به خوبي به نيازهاي اهالي روستا پاسخ مي دهند.
[1] . كه در اصطلاح محلي به آنها كلاته مي گويند. معمولاً كسي در اين كلاته ها اقامت تمام سال ندارد و اغلب آنها داراي حصاري خشت و گلي ارگ مانندي هستند.
[2] . علت معلوم نبودن تعداد دقيق چاه هاي اين قنات، به نظرات متفاوت اهالي در اين باره بر مي گردد و از آنجا كه روي تمام چاه هاي اين قنات پوشانده شده است، به سختي مي توان درباره صحت و سقم اين نظرات داوري كرد.
[3] . قلعه بالا سه قبرستان دارد كه هر سه در جنوب روستا قرار دارند. فبرستان اصلي در سمت جنوب شرقي روستا، با كمي فاصله از روستا و در كنار جاده خاكي قلعه بالا-كلاته عنابو، قبرستان ديگري در جنوب روستا و در محوطه كوچك مسطحي، در دامنه كوه ملحدو و قبرستان كوچك ديگري در جايي حائل بين اين دو قبرستان.
از چرخیدن توی وبلاگتان احساس خوبی بهم دست داد. مردم شناسی هنر می خواهد. موفق و پیروز باشید
سلام علي. خوشحالم كه مي نويسي و خوب هم مينويسي. موفق باشي.
سلام
من میخوام بیشتر در مورد قنات ها بدونم
امکانش هست با شما در تماس باشم؟